مير جعفر پيشه‌ورى (خاطيره لريندن)<<<

 

آذربايجان جمعييتى

زحمتکئشلر جمعييتى ايله ياناشي اولاراق مئيدانا چيخان آذربايجان جمعييتيني تانيماق دخي خالقين او گونکو روحيه‌سينى بيلمک اوچون اهمييتلى بير مساله‌دير.

بو جمعييتي تشکيل ائدنلر جومله‌سيندن شبسترى، على ماشينچي، طاهيري، اکبري، هيلال ناصيري، رحيمي على، ايسماعيل شمسين آديني قئيد ائتمک اولار. جمعييت تئهران ايرتيجاع‌سينا قارشي بسله‌ديگى عداوت اوزره تک آذربايجان نامينا ايشه باشلاييب، ناشير-افکاري اولان آذربايجان روزنامه‌سينى ياري فارس، ياري آذربايجان ديلينده اينتيشار وئريلمکله، ميلى موباريزه يولوندا بيرينجي قدم گؤتورموش اولدو.

ايستر آذربايجان جمعييتى، ايستر آذربايجان زحمتکئشلر تشکيلاتى‌نين ايشلري تاماميله آذربايجان آزادليغى اوزرينده اولماسا دا، آذربايجان آدى اونلارين آراسيندا موهوم يئر توتور. زحمتکئشلر اکثرن آشاغي طبقه‌يه منسوب اولدوقلاريندان تئهرانا آز اهمييت وئرديلر. آذربايجان جمعييتى باشچيلارينين ايچريسينده ايجتيماعى تجروبه‌يه ماليک آداملار داها آرتيق ايدي. اونلارين باشلاديقلاري آذربايجان ديلى‌نين اينتيشاري بؤيوک بير قدم اولدوغو حالدا، تشکيلاتين باشيندا اونون اهمييتينى درک ائدن رهبرليک ائديجى آداملار چوخ آز ايدي. بونونلا بئله آذربايجان روزنامه‌سى آذربايجان ديلينده مقاله و شعرلر چاپ ائتديگينه گؤره خالق ايچريسينده تئز بير صورتده اينتيشار تاپماغا باشلاميشدي. آذربايجاندا شؤهرت قازانان شاعيرلردن: بيريا، اعتيماد و غئيريلرينين بو روزنامه واسيطه‌سيله آذربايجان ديلينده شعر يازماقلا سياسى موباريزه‌يه حصر ائتديکلري ده آيريجا قئيد ائديلمه‌ليدير.

تاسوفله دئمه‌لى‌ييک کي، جمعييت هله اؤزونه لاييق رهبرلر تاپيب اونو ايرلي چکه بيلمه‌ميشدى. باشدا دورانلارين چوخوسو، حتا اونون صدرى بئله تشکيلات اوصولونا آشنا دئييلدي. خالقا گونده‌ليک شوعار وئريب جمعييتين خط-حرکتينى تعيين ائتمک ايشينده، باشچيلار چوخ ناشي و موبتدي ايديلر. بونلار جمعييتي و خالقي هارا آپاراجاقلاريني اؤزلري ده درک ائده بيلميرديلر. بو جمعييته داخيل اولماغا تلسن جماعت ايله زحمتکئشلر جمعييتينه ياناشانلار، طبقاتى و ايجتيماعى جهتدن بير- بيريندن اوزاق اولسالار دا آذربايجانليليق مساله‌سينه هر ايکيسي ده علاقه گؤسترمکله بير يول ايله گئديرديلر. آذربايجان تعصوبو و دموکراتيک احساسات، بو تشکيلاتلارين هر ايکيسينده نظرى جلب ائده بيليردي.

آذربايجان جمعييتى دئمک اولار کي، تک تبريزده ياشايان اورتاباب آداملارا دايانيردي. زحمتکئشلر تشکيلاتينا گئنيش خالق کوتله‌لرى ايله برابر، اکثرى آشاغي طبقه‌دن اولان موهاجيرلر توپلانميشديلار.

موهاجيرلر ريضاخان دؤورونده داها آرتيق فيشار گؤردوکلريندن، آزادليق يولوندا داها جيدى قدملر گؤتوره‌رک، داها قطعى تدبيرلر گؤرمک طرفدارلارى ايديلر. اونا گؤره زحمتکئش کوتله اونلارين شوعارلارينى داها چوخ قبول ائديب، اونلارين دالينجا گئتمگه داها آرتيق رغبت گؤستريرديلر. آذربايجان جمعييتى کئچميش فيرقه‌لرين آداب و روسومو اوزره مولاييم حرکت ائديب، حيزب- توده تشکيلاتي کيمي عومومي جومله‌لر تکرار ائديب، هميشه‌کي سؤزلردن کنارا چيخا بيلميردي. اونون يئگانه سيلاحى آذربايجان روزنامه‌سى ايدي.

زحمتکئشلر تشکيلاتي و آذربايجان جمعييتى‌نين سازيمانلارينين پوزولماسي و حيزب- توده‌نين بيرينجي دؤورده مووفقيت قازانا بيلمه‌مه‌سى‌نين سببلريندن بيريسي ده ايرانين بئين‌الخالق وضعيتى ايدي. او گونلرده آلمان فاشيستلرينين ان قودرتلي گونلري ايدي. قيزيل اوردويا کؤمک يئتيرمک بوتون دموکراتيک ميلتلرين جيدى و قطعى وظيفه‌سى حساب اولونوردو.

بو کؤمگى يئتيرمک اوچون ايران و آذربايجان يوللارينين بؤيوک اهمييتى اولدوغونو بيلمه‌ين يوخ ايدي. بونلارين اهمييتينى تامين ائتمک (يولو آچيق ساخلاماق) و عوموميتله ايران خالقيني فاشيست تمايولوندن قورتارماق اوچون سووئت ايتيفاقى و اينگيلتره دؤولتي ايله ايران آراسيندا بير اوچلوک موعاهيده‌سى عمله گلميش و بو واسيطه ايله ايران موتفيقلر سيراسينا داخيل اولموشدي. بو ايرانين گله‌جگى اوچون عاقيلانه بير ايش و داها دوغروسو، گؤزلنيلمه‌‌ين موفيد بير تصادوف ايدي. او واخت اگر ايراندا قودرتلي بير دموکراتيک فيرقه اولسايدي، بو تصادوفدن بؤيوک ايستيفاده‌لر ائده بيلردي. موتاسيفانه مئيداندا بئله بير تشکيلات اولماديغينا گؤره ريضا خانين دستپرورده‌لريندن عيبارت اولان مورتجع دؤولت مامورلاري قاباغا دوشوب اوندان خالقين آزادليغى علئيهينه ايستيفاده ائتمگه مووفق اولدولار. بو ايستيفاده‌لردن بيريسي ده دموکراتيک تشکيلاتلار فيشار آلتينا آلينيب و چوخلارينين پوزولماسي ايدي. آذربايجان زحمتکئشلر تشکيلاتي آذربايجان جمعييتى، آذربايجان نامي ايله ايظهارووجود ائتديکلري اوچون باشقا سازيمانلاردان داها شديد صورتده ايرتيجاعنين حمله‌سينه معروض اولوب مئيداندان هميشه‌ليک اولاراق چيخاريلماغا محکوم ائديلديلر.

بو تشکيلاتلار حيزب- توده تشکيلاتي کيمي بيزيم ميلى نهضتيميزين پيونئرلري آدلانماغا لاييق سازيمانلاردير. چونکي بو سازيمانلار اؤزلري اورتادان گئتديکلري حالدا، بير عيده اشخاصين گؤزلريني آچيب اونلاري ايجتيماعى و سياسى مساله‌لر ايله مشغول اولماغا جلب ائتدي. آذربايجان جمعييتى آذربايجان روزنامه‌سى‌نين ياري آذربايجان، ياري فارس ديلينده نشر ائتديگينه گؤره اونون ميلى خيدمتين خوصوصى قئيد ائتمک لازيمدير.

آذربايجان جمعييتى ميلى تعصوبده حيزب- توده‌دن و زحمتکئشلر تشکيلاتيندان چوخ ايرلي گلميش بير سازمان حساب اولونماليدير. حتا تبريز خيابانلارينين آدلاريني دييشديريب، ستارخان و ساير آذربايجان ميلى قهرمانلارينين آدى ايله آدلانديرماق، فقط بو تشکيلاتين سعيى ايله آنجام تاپميشدير. لاکين بونلارين هاميسي (خالقين ايستگى موقابيلينده) چوخ کيچيک و چوخ اهمييتسيز ايشلردندير. خالق ايسه بؤيوک ايصلاحات، درين دييشيکليک طرفدارى اولدوغوندان بو کيمي ايشلر اونو قانع ائتميردى. بو سازيمانلارين تئزبازار اولمالارينين باشليجا سببي ده بوندان عيبارتدير.

او واخت سؤز خالقي قانع ائتميردى، ايش ايسه قاباغا گئتمه‌ديگى اوچون، خالق ايله جمعييت آراسيندا مؤحکم رابيطه ووجوده گله بيلميردي.

بير ده خالق باشچيلاريندان طلب ائتديگى بيليک و باجاريغي اونلاردا گؤره بيلميردي. مشروطه نهضتينده ستارخانا قووت وئرن اونون شوجاعتي و ايستيقامتي، قيامدا شئيخ محمد خيابانيني ايرلي چکن اونون بيليگى، نيطقي و دوشونجه‌سي ايدي. آذربايجان جمعييتى و زحمتکئشلر تشکيلاتيندا بئله آداملار گؤزه چارپماديغيندان اونلارين دالينجا گئدنلر تئز بير زاماندا يورولوب گئري چکيلمگه مجبور اولدولار.