جدی بیر یازئ‌یا

یُلداشوارئ

بیر یاناشما

 

آناوارلئق درگیسی‌نین ایکینجی نومره‌سینده مراغا دانشگاهئ اوستادئ دکتر داوود کوهی چاغئمئزا

گر[ه‌]کن دیلچیلیک باشلئغئ آلتئندا ماراقلئ بیر مقاله یازئب و بیزیم، چُخ واخت شعر و خاطیره‌ ایله دُلو اُلان درگیلره بیر آیرئ هاوا گتیریب.

بو نومره‌نین ایلک صفحه‌لرینده، وارلئق درگیسی‌نین ایلکین بینؤره‌سینی قُیانلارئن عکسینی سالئبلار. بو عکسده بیرینجی ردیف‌ده اه‌یله‌شن‌لرین هامئسئ، و آیاق اوسته‌کی‌لرده‌ن ده بیری دونیادان گِدیب، و اُ قوروجو هیئت‌دن آنجاق بیر کیشی بو تازا هیئت‌ده وار دئر. یانئ یِنی درگی‌یه تازا قان، و اُنا گؤره آرتئق انرژی گتیریلیب دیر. بو دا اُخوجونون اُلاردان اومدوقلارئ‌نئن یوکسلمه‌سئ معناسئنا اُلا بیله‌ر.

اُخویانئن یازانلاردان، ایللاه دا جوان یازئچئلار، و اوستادلاردان، یِنی یازئلار، تمیز جومله‌لر اومماسئ طبیعی دیر. بو درگی‌نین تهراندا چئخماسئنا باخمایاراق، آذربایجانلئ‌لار اوچون اُلدوغونو، و اُلارئن دیل و اده‌بیاتئنا قوللوق اِتمک اوچون اُرتایا گلمه‌سینی دوشونمک یالان اُلا بیلمه‌ز.

بو سبب‌دن، درگی‌نین دیلی، دِدیگیمیز بو ایکی سؤزو ایله اویقون اُلماسئ بیرینجی یِرده دورار. اگر یاخئن گِچمیشده بعضی یازانلارئن تحصیل یِری اُلدوغونا، و یا عاطفی مسئله‌لره گؤره بیر پارا سؤزلر و اصطلاح‌لار بیزیم دیلده ایشله‌دیلمه‌دیگینه گؤره یاد اُلماسا دا، تانئش اُلمادئغئ ایله بِله، یازئلئب و ایشله‌نیب، بونو بیر شیوه، یا اوسلوبیات کیمی دوام اِتدیرمه‌‌یین یِاخچئ‌لئغئ اِله ده آیدئن دگیل.

بیزیم دیلین کؤکو و تاریخی، دیلچی‌لرین، اوزون ایل‌لر آختارئشئ و دقت یِتیرمه‌لری نتیجه‌سینده، و تاریخی فاکت‌لار و یازئلارئن گؤز قاباغئندا اُلدوغو اوچون، داها نه‌یین نه دن، کیمین هاردان هارا گِتمه‌سی یا گلمه‌سی اوسته، بو نِچه سطرده باش قاتماق معناسئز اُلار. تاریخ اُردا دئر و تاریخی اینکشافلار دا هابِله. تاریخی اینکشافی بیر یِرده‌ن آیرئ بیر یِره داشئماق، ایسته‌ر لغت کیمی، ایسته‌ر آیرئ فُرمدا بیر پارا یانلئش‌لئق‌لارا یُل وِره بیله‌ر. اُنا گؤره فاجتنبوها.

درگی‌ده یازانلاردان اِله بیر چتین اُلمایان خاهیش ده اِتمک اُلار. اُ دا بودور کی، بیری، چالئشسئنلار فارسجا دوشونوب، اُنو تورکجه‌یه ترجومه اِتمه‌سینلر. چون بونلار، ایکی، کؤکونده‌ن آیرئ دیل دیلر. چُخ واخت فارسجادا دوزگون، و حتی شیوا بیر جومله، بیزیم دیلده کلمه به کلمه ترجومه‌دن بام باشقا بیر جومله ایله یِتیریلر.

بیری ده، تورکیه اؤلکه‌سینده ایشله‌نن و یازئلان سؤزلری، ایللاه دا نئولوژیک کلمه‌لری گورولوگوپپاز بیزیم دیله کؤچورتمه‌سینلر. [تورک عالیم‌لرینین ، (تورکیه گؤزده توتولور)اُ جومله‌دن کاظئم قدری‌] نین یازدئغئ ایله، تورک دیلی (تورکیه دیلی) بیزیم دیلین استحاله‌سینده‌ن دوزه‌لیب، بونونلا بِله، بیزده اصل تاریخی تورک کؤکلو سؤزلر وار کی، تورکیه‌ده بیز ایشله‌دن معنانئن دوز ترسه آنلایئشئندا دئر. بو دا تازا بیر سؤز دگیل و یوزلر ایل قاباقدان بِله اُلوبدور. بونو گؤرمک اوچون رحمتلیک تورخان گنجه‌یی‌نین بو باره‌ده آختارئشلارئ و یازئلارئنا باخماق اُلار، یا ایندی سایتلاردا ابراهیم ساوالان یازدئغئ مقاله‌لره ده. هله قالسئن نئولوژیک سؤزلر کی، هرده‌ن تله‌سیک تاپئلئبلار، اوستونده گره‌کلی گؤتور قُی اُلمادان.

بشر همیشه سهو اِده بیله‌ر، و بیزیم مکانیک اوستادئمئز همیشه دییه‌ردی : مکانیک زادلارئن هامئسئ، و هره‌سی بیر یِرده اسگیک‌لیک گؤرسده‌ر. بونو هر زادا عمومیت وِرمک اُلار. و بِله اُلدوقدا اُ سهوی دوزه‌لتمک هامئ اوچون فایدالئ اُلار.

یوخارئدا دِییلن سؤزلرین، قدیم منطق‌چیلرین سؤزو ایله مصداقئ آشاغئدا گتیردیگیمیز بیر نِچه سؤز سایئلا بیله‌ر. بونو ریاضیاتچئلارئن دِدیگی کیمی، آنجاق تصادوفی اؤرنک (نمونه) توتمالئ‌یئق. من اؤزوم تاریخ نادری‌نی یارئ‌یاجان اُخودوغوم‌لا بِله، بو سؤزلرده‌ن باش چئخارتمادئم، و بیر پاراسئنئ حتی تورکو لغت کیتابلارئندا دا تاپا بیلمه‌دیم.

دکتر داوود کوهی یازان چاغئمئزا گر[ه‌]کن دیلچیلیک یازئسئندا من ممنونیت‌له، پروفسور نوآم چامسکی‌نین دیلین ژنتیکی کؤکو اُلدوغونا ایناندئغئنئ اؤرگندیم. آمما یازئدا گتیریلن آشاغئداکئ سؤزلری باشا دوشمه‌دیم.

۱-بیلیمسل

۲-چیلیشگییه

۳-اؤزگور

۴-یاپئسال

۵-سویوت

۶-ائورنسل

۷- دنگه

۸- بیلگی سایار و بیلیم یوردو

دؤرد صفحه‌لیک چتین بیر یازئدا، سکگیز سؤزو آختارماق بیرآز آغئردئ. بیر ساعاتا یاخئن اوچ، دؤرد لغت کیتابئنا باش چکنده‌ن سُرا بونلارئ تاپا بیلدیم.

بو سؤزلر بیزه تانئش سؤزلر اُلسایدئ، داها اُنا فارسئ تای قُیماغئن معناسئ نه ایدی؟ بس، فارسئ‌دا معناسئ اُلسا، بیزیم اؤزوموزده ده معناسئ اُلار. بیر قانئلماز سؤزو یازئب، و اُنا بیر اوچونجو یاد دیلده‌ن معنا یازماق نه‌یی گؤرستمک اوچوندور؟

۱- بیلیمسل- علمی معناسئندا گتیریلمیش اُلسا، آذربایجان دیلینده بیلیک کؤکونده‌ن اُلان بیر نِچه واریانتئ تعیین (قرامر تعیینی) کیمی اُنون یِرینه یازماق اُلار.

۲- چیلیشگییه- سؤزونو تورک دیل کورومو سؤزلویونده ده تاپا بیلمه‌دیم.

۳- اؤزگور- یانئ آزاد، سربست

۴- یاپئسال- یاپماق فعلی بیزیم دیلده آیرئ معنالارئندا کؤهنه‌لیب، و آنجاق چؤره‌کچیلیکده و کندلرده یاپما یاپماقدا ایشله‌نن فُرمو رایج دیر. البته بو سؤز کلاسیک اده‌بیاتدا ایشله‌نیب، مثلاً (اُرداکی فضولی دِییر : گاه معمور قئلئر باده منی، گاه خراب؛ گؤرونوز گاه یاپئب، گاه یئخان معمارئ) آمما یاپئسال سؤزو فضولونون خیالئنا دا گلمه‌میش. فضولی ایندی یازسا ایدی، احتمال وار اُنو یاپان معمار یِرینه تیکن معمار یازایدئ. اُندان باشقا بو سؤزو اوروپا دیل‌لری‌نین استروکتور سؤزو یِرینه قُیماسئ قورولوش سؤزو اُلان یِرده، حؤصله‌سیزلیکده‌ن و اُلوکی، اعتناسئزلئقدان باشقا بیر زاد دگیل.

۵- سویوت- کلاسیک یازئلارئمئزدا مجرد کیمی وِریلیب.

۶- ائورنسل- دونیانئ قاورایان، هر یانئ اؤرتن. بیزیم قورشاقلاردا تانئنمامئش دئ.

۷- دنگه سؤزو تعادل آنلایئشئندا وِریلیر، آمما بو سؤز ایندی بیزیم دیلده بو معنادا ایشلنمه‌ییر. بِله گؤرونور دنگه سؤزو، تورکون قدیم ایشله‌نیشینده تن و تنگ سؤزونون تحریفی دیر کی، اؤزو تای، برابر دِمک دیر. بیر ده بو جومله‌ده یازانئن ایسته‌یی موازنت دِمک دیر، آمما فارسجا فیکر اِدیب تورکجه‌یه چِویرمکده‌ن اُلارئن ایشلتدیگی آنلایئشا اوستونلوک وِریب. تعادلون آنجاق ایکی یانئ وار، یانئ بو یان‌لا اُ یان بیربیری ایله تای گلیر. معادله سؤزو ده اِله بونو یِتیریر. موازنت یا بالانس، مکانیک آنلایئشئندا، مخصوصاً یاخچئ باشا دوشوله بیله‌ر، و اُ دا بیر نِِچه گوجون بیربیرینی اثرسیز اِتمه‌سی دیر. یانئ دقت‌لی دانئشساق تعادل موازنته سینونیم ده اُلسا، هامان دگیل. تعادل خطی دیر، موازنت، بالانس سطح‌له ایشله‌نیر.

۸- بیلگی سایار- بو سؤز کامپیوتره یِرچی کیمی وِریلیر. هِچ ده عیبی یُخدور. آمما سؤزون اوستونده دوشوننده منطق‌سیزلیگی گؤزه چالئر. کامپیوتر اؤزو لاتین کؤکونده سایان، حسابلایان معناسئنادئ. بونو بِله یُرماق اُلار کی، چون بو آنجاق 0-10 له ایشله‌ین بیر آپارات دئ، و بولارئ سایئر. فرانسا دیلینده کامپیوتری صئرف سایما یا حسابلاما ماشئن‌ئندان آیئرماق اوچون اُردیناتؤر دِییلیر کی، اُ صفر بیرلری دوزوب تظمه سالئر. آمما بیلیگین اؤزونو کی سایماق اُلماز. بیلیک سِومک، آنلاماق کیمی کیفیت بابئندان دئر. بولارئ سایماق اُلماز،کمیت دگیل. بولارئ اؤلچمک اُلار. بس اؤزو دوک دوکلو و یاخچئ دوشونولمه‌میش بیر سؤز دور و بیزیم دیلده ده ایشله‌نمه‌ین بیر زادئ گتیرمک نه‌یه لازئم دی. بیر پارا سؤزلر اؤز اؤزونه قبول اُلوب ایشله‌نیر. سیناما، هُتل کیمی. هِچ کیم سینامایا یِرچی کیمی بیر سؤز تاپا بیلمه‌ییب، هتل یِرینه مسافرخانا، سُرا مهمانخانا، سُرا مهمان پذیر قُیماق دا آتئلئب دوشمک دیر.

قالدئ یِتیشدی بیلیک یوردو دا یُخ، بیلیم یوردو. بو، نئولوژونون لاپ سُن یِمیشلرینده‌ن دیر کی، هله کال دئ، و به‌یه بیر گون یِتیشه. آمما اؤزلویونده ده سؤز آچا بیلیب، یُرولا بیله‌ر. بیلیم سؤزونو چئخاردانلار اؤزلری یونیورسیته سؤزونو ایشله‌دیرلر. استانبول‌دا من بیر نِچه‌سینی گزدیم هِچ بیرینه بیلیم یوردو دِمیردیلر. هامئسئ یونیورسیته آدلانئردئ. فارسئ دا یونیورسیته سؤزونه تای تاپماق ایشینده دانشگاه سؤزو دوزه‌لنده، اختیاری اُلاراق اُرانئ دانش یا علم یِری فرض اِدیب دوزه‌لتدیلر. بیر حالداکی، یونیورسیته سؤزونون، اؤزونون علم سؤزونه ربطی یُخدور. اُنا گؤره کی، باشلانئشدا بو سؤز لاتینده‌ن آلئناندا یئغئناق، کُمون، اجماع آنلایئشئندا ایمیش و هرده‌ن ده مسیحی‌لر ایچینده یاشایان بیر یئغئن یهودونون معناسئندا اُلوب. گاه سُنلوغو یِرینه کده ده قُیا بیله‌رمیشلر کی، دانشکده سؤزو اُردان چئخئب.

یورد آمما اؤزلویونده بؤیوک ساحه، اؤلکه، وطن کیمی اُلدوغونا گؤره بالاجا بیر یِره آز یاراشان دئ. اُرا، یووا سؤزو آرتئق اویقون گله‌رمیش. هر نه تهه‌ر اُلسا، آمما بوراجان بیزلرده بیلیم، یوردلا، یا یووا ایله یاد سؤز دور.

باش آغرئسئ وِرمه‌‌یه گؤره منی باغئشلایئن.

محمدعلی